Phạm Ngũ Lão

Điện súy Thượng tướng quân · Quan nội hầu

Danh tướng nhà Trần, môn khách rồi con rể Hưng Đạo vương, lập công trong hai cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, dẹp yên biên giới Tây Bắc và là tác giả bài thơ Thuật hoài.

Niên đại: 1255 – 1320
Triều đại: Nhà Trần
Quê quán: Làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng; nay thuộc huyện Ân Thi, Hưng Yên

Tiểu sử

Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão (1255). Tương truyền, thời hàn vi ông ngồi đan sọt bên đường mải nghĩ binh thư, quân lính mở đường lấy giáo đâm vào đùi chảy máu mà không hay biết; Trần Hưng Đạo thấy người có chí lớn, thu nhận làm môn khách và gả con gái nuôi.

Năm 1285, ông chỉ huy quân Thánh Dực phục kích giặc ở ải Chi Lăng và chém tướng Lý Quán ở Tây Kết. Năm 1288, trong cuộc phản công Bạch Đằng, ông mai phục ở ải Nội Bàng, chặn đường tháo chạy của Thoát Hoan. Các năm 1294, 1297 và 1301, ông cầm quân dẹp yên biên giới Tây Bắc, chặn các cuộc xâm lấn của quân Ai Lao; năm 1312 dẫn quân tiên phong đánh Chiêm Thành.

Ông mất tháng 11 năm Canh Thân (1320); vua Trần Minh Tông bãi triều 5 ngày để tỏ lòng thương tiếc, truy tặng Kim tử Vinh lộc đại phu. Bài thơ Thuật hoài (Tỏ lòng) của ông tiêu biểu cho hào khí Đông A.

Bối cảnh lịch sử

Thời Trần, bên cạnh ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông, triều đình còn phải giữ yên biên giới phía tây và phía nam trước các cuộc xâm lấn của Ai Lao và Chiêm Thành.

Công trạng

Phục kích quân Nguyên ở ải Chi Lăng, chém tướng Lý Quán năm 1285.
Mai phục ở ải Nội Bàng, chặn đường rút của Thoát Hoan năm 1288.
Dẹp yên biên giới Tây Bắc các năm 1294, 1297, 1301.
Dẫn quân tiên phong đánh Chiêm Thành năm 1312.
Tác giả bài thơ Thuật hoài.

Sự kiện tiêu biểu

1255Sinh năm Ất Mão.
1285Phục kích ở ải Chi Lăng, chém tướng Lý Quán.
1288Mai phục ở ải Nội Bàng trong cuộc phản công Bạch Đằng.
1294 – 1301Nhiều lần cầm quân dẹp yên biên giới Tây Bắc.
1320Mất tháng 11 năm Canh Thân; vua bãi triều 5 ngày.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Đền Phù Ủng (di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, 1988)Làng Phù Ủng, huyện Ân Thi, Hưng Yên
Đền Phù Ủng (di tích lịch sử cấp quốc gia)Số 25 phố Lý Quốc Sư, phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội

Ngày giỗ chính ngày mùng 1 tháng 11 âm lịch.
Lễ hội đền Phù Ủng (Ân Thi, Hưng Yên) từ ngày 11 đến 15 tháng Giêng âm lịch, kỷ niệm ngày xuất quân; di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2020).

Nguồn tư liệu

Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ quyển 5, 6); Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên quyển 7, 8, 9).
Cổng thông tin Du lịch Hưng Yên.
Báo điện tử VOV; Di sản văn hóa Hà Nội.
Wikipedia tiếng Việt, “Phạm Ngũ Lão” — bài tổng quan để đối chiếu.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.