Bùi Thị Xuân

Đô đốc Bùi Thị Xuân

Nữ tướng triều Tây Sơn, giữ chức Đô đốc, huấn luyện đội tượng binh và cùng chồng là Trần Quang Diệu chiến đấu chống quân Nguyễn Ánh đến khi bị bắt năm 1802.

Niên đại: khoảng 1752 – 1802
Triều đại: Tây Sơn
Quê quán: Thôn Xuân Hòa, tổng An Nhơn, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn; nay thuộc xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, Bình Định

Tiểu sử

Bùi Thị Xuân quê ở thôn Xuân Hòa, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn; thuyết phổ biến ghi bà sinh khoảng năm 1752. Bà giữ chức Đô đốc dưới triều Tây Sơn và được dân gian suy tôn đứng đầu hàng “Tây Sơn ngũ phụng thư”.

Bà trực tiếp huấn luyện đội tượng binh của nghĩa quân Tây Sơn, tham gia chiến dịch Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785 và chỉ huy một cánh quân tượng binh trong trận đại phá quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789.

Những năm cuối triều Tây Sơn, bà tham gia chỉ huy trận Trấn Ninh (1801), rồi cùng chồng là Trần Quang Diệu chiến đấu chống quân Nguyễn Ánh ở Nghệ An. Năm 1802, bà bị bắt và bị Nguyễn Ánh xử voi giày vào tháng 11 năm ấy.

Bối cảnh lịch sử

Bà hoạt động trong phong trào Tây Sơn từ thời Thái Đức (Nguyễn Nhạc) đến thời Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản), giai đoạn quân Tây Sơn giao tranh với lực lượng Nguyễn Ánh.

Công trạng

Tham gia chiến dịch Rạch Gầm – Xoài Mút đánh tan liên quân Xiêm – Nguyễn Ánh năm 1785.
Trực tiếp huấn luyện đội tượng binh của nghĩa quân Tây Sơn.
Chỉ huy một cánh quân tượng binh trong trận Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789.
Tham gia chỉ huy trận Trấn Ninh năm 1801; cùng Trần Quang Diệu chiến đấu chống quân Nguyễn Ánh ở Nghệ An năm 1802.

Sự kiện tiêu biểu

khoảng 1752Sinh ở thôn Xuân Hòa, phủ Quy Nhơn (theo thuyết phổ biến).
1785Tham gia chiến dịch Rạch Gầm – Xoài Mút.
1789Chỉ huy một cánh quân tượng binh ở Ngọc Hồi – Đống Đa.
1801Tham gia chỉ huy trận Trấn Ninh.
1802Chiến đấu ở Nghệ An, bị bắt và bị xử voi giày vào tháng 11.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Đền thờ Đô đốc Bùi Thị Xuân (di tích lịch sử cấp tỉnh)Thôn Xuân Hòa, xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, Bình Định
Bảo tàng Quang Trung (di tích quốc gia đặc biệt)Thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, Bình Định

Giỗ dân gian ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.
Được phối thờ trong lễ kỷ niệm Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùng 4 – 5 tháng Giêng âm lịch tại huyện Tây Sơn, Bình Định (lễ hội cấp quốc gia).

Nguồn tư liệu

Đại Nam thực lục; Đại Nam chính biên liệt truyện.
Cổng thông tin điện tử Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Bình Định.
Wikipedia tiếng Việt, “Bùi Thị Xuân” — bài tổng quan để đối chiếu.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.