Nguyễn Xí

Lê Xí · Cương Quốc công

Khai quốc công thần nhà Lê sơ, theo khởi nghĩa Lam Sơn từ nhỏ, về sau đứng đầu cuộc chính biến năm 1460 đưa Lê Thánh Tông lên ngôi.

Niên đại: 1397 – 1465
Triều đại: Hậu Lê
Quê quán: Làng Thượng Xá, huyện Chân Phúc, trấn Nghệ An; nay thuộc xã Khánh Hợp (trước là xã Nghi Hợp), huyện Nghi Lộc, Nghệ An

Tiểu sử

Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu (1397), sau được ban quốc tính nên còn gọi là Lê Xí. Ông theo khởi nghĩa Lam Sơn từ thuở nhỏ, lập nhiều chiến công giải phóng Nghệ An và Tân Bình – Thuận Hóa.

Tháng 10 năm 1426, ông cùng Đinh Lễ chỉ huy quân mai phục đánh tan quân Minh ở Tốt Động – Chúc Động. Năm 1427, ông bị giặc bắt ở My Động nhưng khoét ngục trốn thoát, về chỉ huy vây thành Đông Quan.

Năm 1460, ông đứng đầu cuộc chính biến lật đổ Lê Nghi Dân, đón Lê Tư Thành lên ngôi (Lê Thánh Tông), rồi giữ chức Thái sư đầu triều. Ông phụng sự bốn đời vua, mất ngày 30 tháng 10 năm Ất Dậu (1465).

Bối cảnh lịch sử

Sau khởi nghĩa Lam Sơn, triều Lê sơ trải qua nhiều biến động cung đình, trong đó có việc Lê Nghi Dân thoán đoạt ngôi vua.

Công trạng

Tham gia giải phóng Nghệ An, Tân Bình – Thuận Hóa.
Cùng Đinh Lễ chỉ huy trận Tốt Động – Chúc Động năm 1426.
Trốn thoát khỏi ngục giặc, chỉ huy vây thành Đông Quan năm 1427.
Đứng đầu cuộc chính biến năm 1460, đón Lê Thánh Tông lên ngôi.

Sự kiện tiêu biểu

1397Sinh năm Đinh Sửu (theo gia phả).
1426Cùng Đinh Lễ đánh tan quân Minh ở Tốt Động – Chúc Động.
1427Bị bắt ở My Động, trốn thoát, về chỉ huy vây thành Đông Quan.
1460Lật đổ Lê Nghi Dân, đón Lê Thánh Tông lên ngôi.
1465Mất ngày 30 tháng 10 năm Ất Dậu.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Khu di tích đền thờ và lăng mộ Nguyễn Xí (di tích quốc gia đặc biệt, 2020)Xã Khánh Hợp, huyện Nghi Lộc, Nghệ An

Lễ giỗ chính ngày 30 tháng 10 âm lịch tại xã Khánh Hợp.
Lễ hội đền thờ Nguyễn Xí từ ngày 29 tháng 2 đến mùng 2 tháng 3 âm lịch; di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2020).

Nguồn tư liệu

Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ quyển 10, 11, 12); Khâm định Việt sử thông giám cương mục.
Cổng thông tin điện tử huyện Nghi Lộc.
Báo Nghệ An.
Wikipedia tiếng Việt, “Nguyễn Xí” — bài tổng quan để đối chiếu.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.