Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Lịch sử

Văn Miếu dựng tháng 8 năm Canh Tuất (1070) thời Lý Thánh Tông. Đại Việt sử ký toàn thư chép việc đắp tượng Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối và thất thập nhị hiền; Thái tử đến đây học.

Quốc Tử Giám lập năm Bính Thìn (1076) thời Lý Nhân Tông, lúc đầu dành cho hoàng gia và quý tộc. Năm Quý Sửu (1253) Trần Thái Tông đổi tên Quốc Học Viện, mở cửa cho con em thường dân xuất sắc. Thời Lê Thánh Tông xây thêm nhà Thái Học.

Kiến trúc năm khu

Quần thể xếp năm khu theo trục Bắc–Nam:

• Nhập đạo — từ Văn Miếu Môn (tam quan hai tầng tám mái) đến Đại Trung Môn, có hai cổng phụ Thành Đức Môn và Đại Tài Môn.
• Thành Đạt — đến Khuê Văn Các, dựng năm 1805 thời Gia Long, do Nguyễn Văn Thành chủ trì: bốn trụ gạch vuông đỡ gác gỗ bốn cửa tròn nan quạt.
• Giếng Thiên Quang và hai vườn bia Tiến sĩ.
• Khu Đại Thành — Đại Bái đường chín gian, thờ Khổng Tử và Tứ phối.
• Khu Thái Học — phục dựng dịp 990 năm Thăng Long, thờ Chu Văn An cùng ba vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông.

Bia tiến sĩ

Còn lại 82 bia đá xanh trên lưng rùa. Khoa sớm nhất khắc bia là Nhâm Tuất 1442 (dựng bia 1484); khoa muộn nhất Kỷ Hợi 1779 (dựng bia 1780). Tổng 1.304 vị, gồm 85 Trạng nguyên / Bảng nhãn / Thám hoa, 283 Hoàng giáp và 936 Tiến sĩ.

UNESCO ghi danh Ký ức thế giới khu vực châu Á–Thái Bình Dương năm 2010 và cấp toàn cầu năm 2011. Ý tưởng dựng bia khởi từ 1484 thời Lê Thánh Tông. Bài văn bia có câu nổi tiếng của Thân Nhân Trung: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia...".

Rùa đội bia: mai tròn tượng trời / dương, yếm phẳng tượng đất / âm — biểu trưng trường tồn.

Khoa cử cả nước

Cả nước có 185 khoa thi Nho học (1075–1919), lấy 2.896 vị đại khoa (từ Phó bảng / Tiến sĩ trở lên). Các khoa mốc:

• Ất Mão 1075: khoa đầu tiên.
• Đinh Mùi 1247: định lệ Tam khôi.
• Nhâm Tuất 1442: mở đầu bia tiến sĩ.
• Quý Mùi 1463: 4.400 sĩ tử, kỷ lục.

Chu Văn An là thầy dạy mẫu mực, từng dâng Thất trảm sớ.

Hiện nay

Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2012. Đón khoảng 1,5–2 triệu khách mỗi năm (năm 2025 khoảng 1,7 triệu). Dịp Tết có Hội chữ Xuân (xin chữ thư pháp); nơi cũng tuyên dương thủ khoa và học sinh giỏi Olympic. Tục xoa đầu rùa cầu may đã bị hạn chế bằng rào chắn để bảo vệ di vật; khách chuyển sang dâng hương.