Bánh chưng, bánh giầy và sự tích Lang Liêu

Sự tích

Sách Lĩnh Nam chích quái (thế kỷ XIV–XV) kể: vua Hùng thứ sáu muốn chọn người nối ngôi, bèn bảo các con ai tìm được lễ vật dâng tổ tiên vừa ý thì sẽ được truyền ngôi. Các hoàng tử đua nhau tìm của ngon vật lạ. Lang Liêu, người con thứ mười tám, mồ côi mẹ và sống nghèo, không có gì quý. Chàng được thần báo mộng rằng trong trời đất không gì quý bằng hạt gạo. Chàng lấy gạo nếp làm hai thứ bánh: bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn tượng trưng cho trời. Vua cha khen có ý nghĩa, truyền ngôi cho Lang Liêu.

Đây là truyền thuyết. Điều có thể nói chắc là người Việt trồng lúa nếp, đồ xôi và gói đồ ăn bằng lá từ rất lâu đời.

Ý nghĩa

• Trời tròn, đất vuông. Cặp bánh thể hiện cách người xưa hình dung vũ trụ.
• Nhớ nguồn. Dùng hạt gạo tự tay làm ra để cúng tổ tiên, thay vì của hiếm mua được.
• Sum họp. Cả nhà ngồi canh nồi bánh đêm cuối năm là hình ảnh Tết quen thuộc nhất.

Cách làm cơ bản

• Nguyên liệu: gạo nếp (ngâm vài tiếng cho mềm), đỗ xanh bỏ vỏ, thịt lợn ba chỉ ướp muối tiêu, lá dong, lạt giang.
• Gói: xếp lá, rải lớp gạo, lớp đỗ, miếng thịt, rồi lại đỗ và gạo; gấp lá thành hình vuông, buộc lạt. Nhiều nhà dùng khuôn gỗ cho bánh vuông đều.
• Luộc: khoảng 10–12 tiếng, luôn giữ nước ngập bánh. Vớt ra, rửa, ép cho ráo nước và chặt bánh.
• Bánh giầy: xôi nếp đồ chín, giã thật nhuyễn khi còn nóng, nặn thành bánh tròn dẹt.

Mỗi miền một kiểu

• Miền Bắc: bánh chưng vuông, ăn kèm dưa hành.
• Miền núi phía Bắc: người Tày có bánh chưng gù (dài, hơi cong); có nơi làm bánh chưng đen trộn tro lá.
• Miền Trung và miền Nam: bánh tét hình trụ, gói lá chuối. Ngoài nhân mặn còn có nhân chuối, nhân đậu ngọt.

Trên lịch âm