Ỷ Lan

Nguyên phi Ỷ Lan · Linh Nhân Hoàng thái hậu

Nguyên phi của Lý Thánh Tông, hai lần nhiếp chính, lo hậu phương cho cuộc kháng chiến chống Tống và ban nhiều chính sách thương dân.

Niên đại: 1044 – 1117
Tên thật: Lê Thị Yến
Triều đại: Nhà Lý
Quê quán: Hương Thổ Lỗi (làng Sủi), sau đổi là Siêu Loại; nay thuộc xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội

Tiểu sử

Ỷ Lan tên thật là Lê Thị Yến (dã sử chép là Lê Thị Khiết), sinh ngày 7 tháng 4 năm 1044, xuất thân là cô gái hái dâu ở hương Thổ Lỗi. Bà được Lý Thánh Tông đưa vào cung, phong Ỷ Lan phu nhân, sau là Nguyên phi.

Năm 1069, khi vua thân chinh đánh Chiêm Thành, bà ở lại Thăng Long lo việc nội trị, giữ yên lòng dân. Từ năm 1072, khi Lý Nhân Tông còn nhỏ, bà nhiếp chính lần thứ hai, lo quân lương giúp Lý Thường Kiệt đánh quân Tống.

Bà ban luật trị tội trộm cắp trâu bò, xuất tiền kho để chuộc người và gả cho những người đàn ông góa vợ, nghèo khó không có tiền cưới. Là Phật tử, bà cho xây nhiều chùa tháp và để lại bài kệ Sắc không. Bà mất ngày 25 tháng 7 năm 1117.

Bối cảnh lịch sử

Nửa sau thế kỷ XI, Đại Việt phải lo cả mặt trận phía nam với Chiêm Thành lẫn cuộc kháng chiến chống Tống (1075 – 1077) khi vua còn nhỏ tuổi.

Công trạng

Lo việc nội trị năm 1069 khi Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành.
Nhiếp chính từ năm 1072, lo hậu phương và quân lương cho cuộc kháng chiến chống Tống.
Ban luật bảo vệ trâu bò, chuộc người nghèo khổ, dựng nhiều chùa tháp.

Sự kiện tiêu biểu

1044Sinh ngày 7 tháng 4 ở hương Thổ Lỗi.
1069Lo việc nội trị khi vua thân chinh đánh Chiêm Thành.
1072Lý Nhân Tông lên ngôi; bà nhiếp chính lần thứ hai.
1117Mất ngày 25 tháng 7.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Đền Nguyên phi Ỷ Lan (đền Bà Tấm), di tích quốc gia đặc biệtXã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội

Lễ hội đền Bà Tấm (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia) từ ngày 19 đến 21 tháng 2 âm lịch.
Lễ giỗ ngày 25 tháng 7 âm lịch.

Nguồn tư liệu

Đại Việt sử ký toàn thư.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Nguyên phi Ỷ Lan: từ chính sử đến thần tích, cổ tích”.
Báo Quân đội nhân dân, “Nguyên phi Ỷ Lan, người phụ nữ có tài kinh bang tế thế”.
Wikipedia tiếng Việt, “Ỷ Lan” — bài tổng quan để đối chiếu.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.