Phan Đình Phùng

Châu Phong · Tôn Cát

Đình nguyên Tiến sĩ, quan Ngự sử cương trực, lãnh đạo khởi nghĩa Hương Khê – cuộc khởi nghĩa lớn nhất, kéo dài nhất trong phong trào Cần Vương.

Niên đại: 1847 – 1895
Triều đại: Nhà Nguyễn
Quê quán: Làng Đông Thái, huyện La Sơn (nay là xã Tùng Ảnh, Đức Thọ), Hà Tĩnh

Tiểu sử

Phan Đình Phùng, hiệu Châu Phong, tự Tôn Cát, sinh ngày 6/6/1847 tại làng Đông Thái, huyện La Sơn, trong một dòng họ nhiều đời đỗ đạt. Ông đỗ Cử nhân năm 1876 và đỗ đầu kỳ thi Đình, thành Đình nguyên Tiến sĩ năm 1877. Làm quan dưới triều Tự Đức, ông nổi tiếng thanh liêm, cương trực, được giữ chức Ngự sử, thanh tra và vạch tội nhiều quan lại.

Sau khi Tự Đức mất, ông phản đối việc phế lập của Tôn Thất Thuyết nên bị cách chức, bị giam rồi đuổi về quê. Năm 1885, hưởng ứng Chiếu Cần Vương, ông được vua Hàm Nghi phong Tán lý Quân vụ, lập đại bản doanh trên núi Vũ Quang và tổ chức nghĩa quân thành 15 thứ, có kỷ luật và quân phục như quân chính quy.

Cùng trợ thủ Cao Thắng, ông duy trì kháng chiến ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, tự chế tạo súng theo mẫu súng Pháp. Cao Thắng tử trận năm 1893. Ngày 17/10/1894, nghĩa quân thắng trận lớn cuối cùng. Bị vây ngặt, ông bị thương nặng rồi mất ngày 28/12/1895; khởi nghĩa Hương Khê tan rã sau đó.

Bối cảnh lịch sử

Năm 1883 vua Tự Đức mất, triều đình Huế rối ren với nhiều lần phế lập vua, trong khi Pháp hoàn tất việc đặt ách đô hộ. Tháng 7 năm 1885, sau cuộc tấn công thất bại ở kinh thành, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở và ban Chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân, nhân dân đứng lên chống Pháp.

Năm 1888 vua Hàm Nghi bị bắt và bị đày sang Algérie, nhưng nghĩa quân Hương Khê vẫn tiếp tục chiến đấu thêm nhiều năm.

Công trạng

Lãnh đạo khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896), cuộc khởi nghĩa quy mô lớn nhất, kéo dài nhất của phong trào Cần Vương.
Tổ chức nghĩa quân theo lối chính quy, chia 15 thứ quân, có kỷ luật nghiêm và quân phục thống nhất.
Cùng Cao Thắng xây dựng căn cứ, mạng lưới tiếp tế, tự chế tạo súng trường theo mẫu súng Pháp.
Kiên quyết không đầu hàng dù anh trai bị bắt làm con tin và mồ mả tổ tiên bị đe dọa.
Làm Ngự sử thanh liêm dưới triều Tự Đức, vạch tội nhiều quan lại tham nhũng.

Sự kiện tiêu biểu

1847Sinh ngày 6/6/1847 tại làng Đông Thái, huyện La Sơn.
1877Đỗ Đình nguyên Tiến sĩ.
1885Hưởng ứng Chiếu Cần Vương, lập căn cứ trên núi Vũ Quang, mở đầu khởi nghĩa Hương Khê.
1893Trợ thủ đắc lực Cao Thắng tử trận.
1894Ngày 17/10/1894, nghĩa quân thắng một trận lớn – trận thắng cuối cùng.
1895Ngày 28/12/1895, bị thương nặng trong chiến đấu và qua đời.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Núi Vũ Quang – đại bản doanh nghĩa quân Hương KhêHương Khê, Hà Tĩnh

Nguồn tư liệu

Wikipedia tiếng Việt, “Phan Đình Phùng” — nguồn tóm lược niên đại, quê quán và sự kiện; truy cập 24/9/2026.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.