Nguyễn Tri Phương

Hàm Trinh · Đồng Xuyên · Tráng Liệt Vũ công

Đại thần triều Nguyễn, chỉ huy chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha ở Đà Nẵng (1858 – 1859), xây đại đồn Chí Hòa ở Gia Định và tuẫn tiết sau khi thành Hà Nội thất thủ năm 1873.

Niên đại: 1800 – 1873
Tên thật: Nguyễn Văn Chương
Triều đại: Nhà Nguyễn
Quê quán: Làng Đường Long, tổng Trung Lộc, huyện Phong Điền, phủ Thừa Thiên; nay thuộc xã Phong Hiền, huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế

Tiểu sử

Nguyễn Tri Phương tên thật là Nguyễn Văn Chương, được vua Tự Đức đổi tên; tự Hàm Trinh, hiệu Đồng Xuyên. Ông sinh năm 1800, làm quan qua ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, giữ các chức Hiệp biện Đại học sĩ, Kinh lược sứ.

Từ năm 1845 đến 1853, ông lo việc tiễu phỉ ở biên giới Tây Nam, mở mang đồn điền và ổn định hành chính Nam Kỳ. Năm 1858 – 1859, ông chỉ huy quân dân chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha ở mặt trận Đà Nẵng bằng chiến thuật vây hãm, đẩy lùi chiến lược “đánh nhanh thắng nhanh” của đối phương; năm 1860 – 1861, ông xây dựng đại đồn Chí Hòa ở Gia Định.

Năm 1873, với chức Tổng đốc quân vụ Bắc Kỳ, ông chỉ huy phòng thủ thành Hà Nội trước cuộc tấn công của Francis Garnier ngày 20/11/1873. Ông bị trọng thương, tuyệt thực, không chịu chữa trị và mất ngày 20/12/1873 (mùng 1 tháng 11 năm Quý Dậu).

Bối cảnh lịch sử

Từ năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng ở Đà Nẵng rồi đánh vào Gia Định; năm 1873, Francis Garnier đem quân đánh thành Hà Nội.

Công trạng

Chỉ huy quân dân chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha ở mặt trận Đà Nẵng (1858 – 1859).
Tiễu phỉ ở biên giới Tây Nam, mở mang đồn điền, ổn định hành chính Nam Kỳ (1845 – 1853).
Xây dựng đại đồn Chí Hòa ở Gia Định (1860 – 1861).
Chỉ huy phòng thủ thành Hà Nội năm 1873; bị thương, tuyệt thực và tuẫn tiết.

Sự kiện tiêu biểu

1800Sinh ở làng Đường Long, huyện Phong Điền.
1845Tiễu phỉ, mở mang đồn điền ở Nam Kỳ (đến năm 1853).
1858Chỉ huy chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha ở Đà Nẵng.
1860Xây dựng đại đồn Chí Hòa ở Gia Định.
1873Giữ thành Hà Nội trước cuộc tấn công của Garnier (20/11); bị thương, tuyệt thực và mất ngày 20/12.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Đền Trung LiệtGò Đống Đa, Hà Nội
Nhà thờ họ Nguyễn Tri (di tích lịch sử cấp quốc gia)Thôn Đường Long, xã Phong Hiền, huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế

Giỗ ngày mùng 1 tháng 11 âm lịch hằng năm tại Huế và Hà Nội.
Được thờ tại đền Trung Liệt (gò Đống Đa, Hà Nội).

Nguồn tư liệu

Đại Nam thực lục; Đại Nam chính biên liệt truyện.
Cổng thông tin điện tử tỉnh Thừa Thiên Huế.
Wikipedia tiếng Việt, “Nguyễn Tri Phương” — bài tổng quan để đối chiếu.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.