Hoàng Hoa Thám

Đề Thám · Đề Dương · Hùm thiêng Yên Thế · Trương Văn Thám

Thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế, cuộc khởi nghĩa nông dân chống Pháp kéo dài gần 30 năm (1884 – 1913), được gọi là "Hùm thiêng Yên Thế".

Niên đại: 1858 – 1913
Tên thật: Trương Văn Nghĩa
Triều đại: Nhà Nguyễn
Quê quán: Làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên

Tiểu sử

Hoàng Hoa Thám tên thật là Trương Văn Nghĩa, sau đổi thành Trương Văn Thám, theo phần lớn tài liệu sinh năm 1858, quê làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên; gia đình sau di cư lên Sơn Tây rồi đến Yên Thế (Bắc Giang). Ông từng tham gia khởi nghĩa Đại Trận, nghĩa binh Trần Xuân Soạn và khởi nghĩa Cai Kinh.

Cuối năm 1885, ông về Yên Thế đứng dưới cờ Đề Nắm. Tháng 4 năm 1892 Đề Nắm bị sát hại, ông trở thành thủ lĩnh tối cao của phong trào. Bằng lối đánh du kích, ông buộc Pháp hai lần phải giảng hòa (1894, 1897); trong thời gian hòa hoãn, ông lấy Phồn Xương làm căn cứ, liên hệ với Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và các sĩ phu yêu nước.

Năm 1908, ông chỉ đạo vụ Hà thành đầu độc nhằm vào binh lính Pháp ở Hà Nội. Tháng 1 năm 1909, Pháp huy động lực lượng lớn tổng tấn công Yên Thế; nghĩa quân tổn thất nặng và đến đầu năm 1910 tan rã dần. Theo ghi chép phổ biến, ông bị thủ hạ của Lương Tam Kỳ sát hại ngày 10/2/1913 (mồng 5 Tết Quý Sửu).

Bối cảnh lịch sử

Cuối thế kỷ 19, Yên Thế Thượng là vùng đất hoang vu, nơi nông dân lưu tán đến khai phá và lập các làng chiến đấu tự vệ. Khi Pháp mở rộng chiếm đóng Bắc Kỳ, những toán nghĩa quân ở đây nổi dậy chống Pháp, dựa vào địa thế rừng núi hiểm trở thông sang Tam Đảo, Thái Nguyên.

Khởi nghĩa Yên Thế trải qua bốn giai đoạn (1884 – 1913); từ năm 1892 phong trào được thống nhất dưới sự chỉ huy của Đề Thám.

Công trạng

Lãnh đạo khởi nghĩa Yên Thế, phong trào nông dân chống Pháp kéo dài gần 30 năm.
Tổ chức nhiều trận đánh tiêu biểu như Cao Thượng, Hố Chuối (1890), Đồng Hom (1892).
Buộc thực dân Pháp hai lần phải giảng hòa (1894, 1897), giữ căn cứ Phồn Xương hơn 10 năm.
Liên kết với các sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh; chỉ đạo vụ Hà thành đầu độc năm 1908.

Sự kiện tiêu biểu

1885Cuối năm, về Yên Thế đứng dưới cờ Đề Nắm.
1892Tháng 4, Đề Nắm bị sát hại; Đề Thám trở thành thủ lĩnh tối cao của nghĩa quân Yên Thế.
1894Tháng 10, Pháp chấp nhận giảng hòa, để nghĩa quân kiểm soát bốn tổng thuộc Yên Thế.
1897Tháng 12, giảng hòa lần thứ hai; nghĩa quân xây dựng căn cứ Phồn Xương.
1909Ngày 29/1/1909, Pháp tổng tấn công Yên Thế; nghĩa quân suy yếu dần.
1913Ngày 10/2/1913, theo ghi chép phổ biến, ông bị thủ hạ của Lương Tam Kỳ sát hại.

Di tích, đền thờ và ngày tưởng niệm

Khu di tích khởi nghĩa Yên ThếPhồn Xương, Yên Thế, Bắc Giang

Nguồn tư liệu

Wikipedia tiếng Việt, “Hoàng Hoa Thám” — nguồn tóm lược niên đại, quê quán và sự kiện; truy cập 24/9/2026.
Tranh minh họa, không phải chân dung hay tư liệu lịch sử.