Phan Châu Trinh

Phan Châu Trinh (còn viết Phan Chu Trinh), tự Tử Cán, hiệu Tây Hồ, biệt hiệu Hy Mã, sinh ngày 9/9/1872 ở làng Tây Lộc (Quảng Nam). Ông đỗ Phó bảng năm 1901, rồi từ quan để theo con đường canh tân đất nước.

Từ năm 1906 đến 1908, ông khởi xướng phong trào Duy Tân với tôn chỉ “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”: mở trường dạy chữ Quốc ngữ, bài trừ hủ tục, chấn hưng kinh tế thực nghiệp. Năm 1908, sau phong trào chống sưu thuế ở Trung Kỳ, ông bị Pháp bắt đày ra Côn Đảo; năm 1910, ông được trả tự do nhờ Hội Nhân quyền Pháp can thiệp. Bài thơ “Đập đá ở Côn Lôn” tương truyền được ông làm trong thời gian này.

Từ năm 1911, ông sang Pháp hoạt động chính trị, viết “Thất điều thư” phê phán vua Khải Định. Năm 1925, ông về nước diễn thuyết, cổ vũ tinh thần độc lập dân tộc; ông mất ngày 24/3/1926 (11 tháng 2 năm Bính Dần), và đám tang của ông trở thành một sự kiện chính trị có quy mô cả nước.

Đầu thế kỷ XX, các sĩ phu yêu nước theo hai khuynh hướng chính: bạo động vũ trang (Phan Bội Châu) và cải cách ôn hòa (Phan Châu Trinh).