Lễ Ban Sóc: ngày triều đình phát lịch năm mới

"Ban Sóc" nghĩa là gì

"Sóc" là ngày mùng một, ngày trăng non đầu tháng âm lịch. "Ban Sóc" là ban bố lịch, tức phát lịch cho năm tới. Việc làm lịch và phát lịch là việc của nhà nước. Ở phương Đông, nó gắn với quan niệm nhà vua thay trời định thời gian cho dân làm mùa.

Ai làm lịch

Các triều đại có cơ quan riêng lo quan sát trời và tính lịch. Thời Nguyễn, cơ quan này là Khâm Thiên Giám. Lịch được soạn xong trong năm, dâng vua duyệt, rồi đem in để phát.

Lễ Ban Sóc thời Nguyễn

• Ngày: mùng 1 tháng Chạp hằng năm.
• Nơi: thời Gia Long và đầu thời Minh Mạng, lễ làm ở điện Thái Hòa. Năm Minh Mạng thứ 21 (1840), vua cho đổi ra làm trước Ngọ Môn. Hội điển chép lời vua: "Từ nay về sau làm lễ Ban sóc ở trước cửa Ngọ Môn".
• Thành lệ: năm Tự Đức thứ 2 (1849) định theo lệ năm 1840. Lệ này giữ đến hết triều Nguyễn.
• Diễn trình: quan viên mặc triều phục tề tựu trước Ngọ Môn. Khâm Thiên Giám dâng lịch. Lịch được ban cho các quan ở Kinh, rồi chuyển về các tỉnh để phát tới dân.

Vì sao quan trọng với nhà nông

Lịch ghi ngày tháng âm, tiết khí, ngày sóc vọng và các ngày có nhật thực, nguyệt thực. Với nông dân, đó là căn cứ để biết khi nào gieo, khi nào gặt. Nhận lịch mới trước Tết cũng là cách báo hiệu một năm sắp khép lại.

Ngày nay

Lễ Ban Sóc được tái hiện trong các dịp lễ hội tại Huế, ở quảng trường Ngọ Môn.

Trên lịch âm