Đồ chơi Tết xưa

Tò he

Tên khác: bánh chim cò (tên cổ), con giống bột. Làng nghề Xuân La, xã Phượng Dực, TP. Hà Nội — duy nhất ở Việt Nam làm nghề này, khoảng 300–400 năm (truyền khẩu, chưa xác minh thư tịch cổ).

Cách làm: gạo tẻ trộn gạo nếp (tỷ lệ khoảng 5:1 hoặc 10:1, mùa đông tăng nếp cho dẻo) → xay bột, luộc chín tới (bột nổi lên là chín) → nhuộm màu tự nhiên (đỏ từ gấc, vàng từ nghệ, xanh từ lá trầu không/lá riềng, đen từ tro rơm nếp) → nặn trực tiếp lên que tre bằng tay, dùng lược nhỏ tạo vảy lông. Đề tài: 12 con giáp, hoa quả, nhân vật lịch sử.

Đặc điểm: vừa là đồ chơi vừa ăn được (làm từ bột nếp chín và màu thảo mộc).

Hiện nay: nghệ nhân đi bán dạo khắp lễ hội, chợ Tết cả nước; khoảng 10 người làm thường xuyên và 40 người làm theo mùa vụ tại làng (2026); được vinh danh Nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể.

Đèn ông sao

Làng nghề Báo Đáp, phường Hồng Quang, tỉnh Nam Định — thủ phủ đèn ông sao thủ công lớn nhất miền Bắc, sản xuất rộ tháng 5–8 âm lịch.

Cách làm: nan tre/luồng ngâm bùn 2–3 tháng chống mối → chẻ 10 nan dài làm cánh sao, đan chéo hai mặt sao rồi chống tâm bung 3D, viền hai vòng tròn tre → dán giấy bóng kính ngũ sắc (đỏ, vàng, xanh) bằng hồ sắn, kéo căng phẳng → viền ren giấy răng cưa, gắn cán tre và đế cắm nến.

Cách dùng: cắm nến, rước đèn đêm rằm Trung thu; loại lớn (1–2 m) treo trang trí sân đình, cổng trường dịp lễ hội.

Nguồn gốc: chưa xác minh niên đại qua thư tịch cổ; gắn với cộng đồng giáo dân Báo Đáp.

Trống bỏi

Tên khác: trống lắc, trống quay, trống tầm bỏi. Làng nghề Báo Đáp (Nam Định) và làng Hảo, xã Liêu Xá, tỉnh Hưng Yên.

Cách làm: đất sét ruộng nhào nhuyễn, đúc/cắt thành tang trống tròn nhỏ, phơi khô → bọc giấy màu quanh tang → căng giấy hồng bì bịt kín hai mặt (tạo khoang cộng hưởng âm) → xuyên hai lỗ, buộc dây với hai hạt cườm hai đầu → cắm cán tre xuyên tâm.

Cách chơi: xoa cán giữa hai lòng bàn tay hoặc lắc cổ tay, hạt cườm văng đập hai mặt trống tạo tiếng "lách cách". Gắn với chợ Tết và đêm rằm Trung thu xưa.

Hiện nay: mai một nghiêm trọng nhất trong ba món, chỉ còn vài nghệ nhân cao tuổi làm cầm chừng theo đơn đặt.

Trên lịch âm